Giữ và kiểm một cây la bàn: sai khác hỏng, và bài kiểm ba phút

Mua một cây la bàn rồi cất trong ngăn kéo, vài năm sau lấy ra dùng — và không biết nó còn đúng không. Đây là câu hỏi ít được nói tới, dù ai có dụng cụ cũng gặp.

Bài này nói về phần thiết bị: giữ thế nào, kiểm ra sao, và mấy chỗ làm nó sai mà không hỏng.

Sai khác hỏng

Phân biệt trước thì đỡ hoang mang.

Hỏng là kim không quay, mặt kính vỡ, vòng xoay kẹt, bọt khí lớn trong buồng dầu. Nhìn là biết.

Sai thì khó thấy hơn nhiều: kim vẫn quay, số vẫn đọc được, nhưng con số không đúng. Nguyên nhân thường không nằm ở dụng cụ mà nằm ở chỗ bạn đang đứng.

Đây là điểm quan trọng nhất của cả bài: phần lớn trường hợp "la bàn sai" thật ra là "chỗ đo sai" — gần kim loại, gần thiết bị điện, đứng trên sàn có cốt thép, hoặc cầm cùng tay với điện thoại.

Nên trước khi nghi dụng cụ, hãy đổi chỗ đứng rồi đo lại.

Bài kiểm ba phút

Làm được ở nhà, không cần thiết bị gì thêm.

Kiểm kim có tự do không. Xoay nhẹ cả cây la bàn rồi để yên — kim phải quay rồi dừng lại êm, không giật cục, không dính một chỗ.

Kiểm nó có về đúng chỗ cũ không. Đặt la bàn xuống, ghi số. Nhấc lên, xoay đi, đặt lại đúng vị trí cũ, ghi số lần hai. Làm năm lần. Năm con số phải gần nhau — lệch nhiều là dụng cụ có vấn đề, hoặc chỗ đó có nhiễu.

So với một dụng cụ khác. Một cây la bàn khác, hoặc điện thoại — không phải để lấy con số của cái kia làm chuẩn, mà để xem hai bên có nói cùng một hướng không. Lệch nhiều thì ít nhất một trong hai đang sai.

Kiểm bọt khí nếu là loại có dầu. Bọt nhỏ thì thường không ảnh hưởng; bọt lớn làm kim chuyển động không đều.

Và làm bài kiểm này ở ngoài trời, xa nhà và xa xe — trong nhà thì bạn đang kiểm cả căn nhà chứ không kiểm dụng cụ.

Cất thế nào

Phần quyết định nó còn dùng được sau nhiều năm hay không.

Tránh gần nam châm. Loa, tủ lạnh, nắp hộp có nam châm, một số vỏ điện thoại — đây là nguyên nhân số một làm hỏng một cây la bàn tốt.

Tránh nóng và nắng trực tiếp. Loại có dầu thì nhiệt làm dầu giãn nở, và đó là cách bọt khí sinh ra.

Tránh ẩm — mặt gỗ của la kinh cong và nứt khi ẩm, và chữ in trên mặt cũng mờ dần.

Để nằm ngang trong hộp riêng, không để chung ngăn kéo với đồ kim loại nặng.

Đừng cất trong xe. Xe vừa nóng vừa nhiều kim loại vừa rung — cả ba đều không tốt.

Cầm và đọc: mấy thói quen nhỏ

Không phải chuyện dụng cụ, nhưng ảnh hưởng tới con số nhiều hơn dụng cụ.

Bỏ hết kim loại trên người trước khi đo — điện thoại, chìa khoá, thắt lưng có khoá lớn, đồng hồ. Nghe cầu kỳ nhưng đây là chỗ sai nhiều nhất.

Cầm ngang tầm thắt lưng, hai tay, thân người thẳng. Nghiêng dụng cụ là đọc lệch.

Đứng yên vài giây cho kim ổn định trước khi đọc. Đọc lúc kim còn dao động là đọc số chưa xong.

Đo ba lần ở ba vị trí cách nhau vài bước. Ba số gần nhau thì tin được; ba số khác nhau nhiều nghĩa là quanh đó có nhiễu.

Ghi ngay, đừng nhớ. Ghi kèm ngày, chỗ đứng, và dụng cụ dùng — để sau này so lại thì biết mình đã đo thế nào.

Khi nào cần người có chuyên môn

Có mấy ca mà tự xoay không giải quyết được.

Dụng cụ cho số khác nhau mỗi lần dù đã đổi chỗ đo.

Kim quay ngược hoặc chỉ hướng vô lý — có trường hợp kim bị đảo cực sau khi để gần nam châm mạnh.

Cần con số chính xác cho việc quan trọng — xây nhà, làm giấy tờ, hoặc việc có tranh chấp.

Với việc cần chính xác thì cách đo và loại dụng cụ khác hẳn, và đó là chuyện của người làm trắc địa chứ không phải của một cây la bàn cầm tay.

Còn với việc thường ngày trong nhà thì một cây la bàn tốt, dùng đúng cách, ở đúng chỗ là đủ — và phần "đúng chỗ" mới là phần quyết định.

Mua một cây la bàn: chọn theo việc mình làm

Người mới hay hỏi nên mua loại nào, và câu trả lời phụ thuộc bạn dùng vào việc gì.

Chỉ cần biết hướng nhà, hướng phòng. Một cây gọn, mặt số rõ, kim ổn định là đủ. Không cần nhiều vòng chữ — vòng bạn không đọc tới chỉ làm mặt số rối hơn.

Học theo một dòng cụ thể. Lúc này mới cần loại có các vòng mà dòng đó dùng, và nên hỏi người dạy mình trước khi mua — mỗi dòng đọc vòng khác nhau, mua trước rồi mới học dễ thành mua nhầm.

Làm nghề. Đây là chuyện khác hẳn về cả dụng cụ lẫn cách đo, và không nằm trong phạm vi bài này.

Mấy điểm nên xem khi cầm thử: kim dừng êm và về đúng chỗ cũ; mặt số đọc được trong ánh sáng yếu; vòng xoay không rơ; và vỏ chắc, có hộp cất.

Còn về giá: đắt hơn chưa chắc đo chính xác hơn cho việc thường ngày — phần chênh giá của dụng cụ nhiều vòng nằm ở số lượng thông tin in trên mặt, không phải ở độ nhạy của kim.

Ba điều gọn lại

Một, phần lớn trường hợp la bàn sai thật ra là chỗ đo sai — đổi chỗ đứng rồi đo lại trước khi nghi dụng cụ.

Hai, bài kiểm ba phút: xoay xem kim có tự do không, đặt lại đúng chỗ năm lần xem số có gần nhau không, và so với một dụng cụ khác — làm ở ngoài trời xa nhà xa xe.

Ba, kẻ thù lớn nhất khi cất là nam châm, sau đó tới nóng và ẩm; và đừng cất trong xe vì xe vừa nóng vừa nhiều kim loại vừa rung.