Mặt la kinh: các vòng chữ nói gì, và vì sao mỗi cây một khác

Cầm một chiếc la kinh lên, thứ đầu tiên đập vào mắt là hàng chục vòng chữ đồng tâm chi chít. Với người mới, chúng trông như nhau và đều quan trọng như nhau. Thực ra chỉ vài vòng được dùng thường xuyên, và số vòng còn lại khác nhau rất nhiều giữa các cây — vì mỗi dòng đưa vào những thứ mình dùng. Bài này mô tả các vòng chính và nói rõ chỗ nào là chuẩn chung, chỗ nào là tuỳ phái.

La kinh khác la bàn thường ở đâu

Về nguyên lý đo thì giống nhau: cả hai đều dùng kim từ chỉ về cực từ. Nghĩa là mọi nguồn sai số của la bàn thường cũng đúng với la kinh — kim loại gần người đo, cốt thép trong bê tông, tủ điện, và độ lệch từ giữa cực từ với cực bắc địa lý.

Khác biệt nằm ở mặt đĩa: la kinh in sẵn nhiều vòng chữ để tra ngay tại chỗ, thay vì đo ra độ rồi về tra bảng. Đó là một chiếc la bàn kèm bảng tra xoay được.

Điều này đáng nhớ: la kinh không đo chính xác hơn la bàn thường. Nó chỉ tiện hơn cho người đã biết dùng bảng.

Vòng 24 sơn: vòng được dùng nhiều nhất

Đây là vòng quan trọng nhất và có mặt trên mọi cây la kinh. Vòng tròn 360 độ được chia thành 24 phần bằng nhau, mỗi phần 15 độ, gọi là 24 sơn hướng.

Tên của 24 sơn ghép từ ba nhóm ký hiệu: tám thiên can (bốn can Mậu Kỷ không dùng ở đây), mười hai địa chi, và bốn quẻ ở bốn góc. Cộng lại đúng hai mươi tư.

Ý nghĩa thực dụng: thay vì nói "hướng 172 độ", người dùng nói tên sơn tương ứng. Và vì mỗi sơn rộng 15 độ, số đo rơi sát ranh giới giữa hai sơn là vùng không chắc chắn — chênh vài độ do nhiễu từ là đổi sang sơn khác. Đây là lý do nên đo ba lần và ghi lại điều kiện đo.

Tam bàn: ba vòng hướng khác nhau

Nhiều cây la kinh có ba vòng 24 sơn chứ không phải một, và đây là chỗ người mới hay rối nhất.

Ba vòng này lệch nhau về góc và được dùng cho những mục đích khác nhau tuỳ hệ: một vòng dùng để xác định toạ hướng của nhà, một vòng dùng cho việc xem sa — tức các vật thể xung quanh, và một vòng dùng cho việc xem thuỷ — dòng chảy và đường đi của nước.

Cách phân công cụ thể khác nhau giữa các dòng, và không phải hệ nào cũng dùng đủ ba. Với người mới, điều cần biết là: khi ai đó nói một con số hướng, hãy hỏi họ đọc ở vòng nào — ba vòng cho ba tên sơn khác nhau cho cùng một hướng thật.

Các vòng còn lại

Ngoài hai nhóm trên, một cây la kinh có thể có thêm nhiều vòng: các vòng liên quan tới quẻ dịch, tới hệ sao, tới phân độ nhỏ hơn, tới ngũ hành của từng sơn, và tới các bảng tra riêng của từng dòng.

Điểm quan trọng: số vòng không phải thước đo chất lượng. Một cây nhiều vòng chỉ có nghĩa là nó gộp bảng tra của nhiều hệ. Người dùng một hệ sẽ chỉ đụng tới vài vòng và bỏ qua phần còn lại.

Với người mua, điều này có hệ quả thực tế: đừng chọn theo số vòng. Chọn theo hệ bạn định dùng, và theo chất lượng cơ khí của chính chiếc la bàn.

Vì sao mỗi cây một khác

Ba lý do. Dòng phái — mỗi dòng đưa vào bảng của mình. Thời kỳ và vùng — cách in và cách sắp vòng thay đổi theo nơi sản xuất. Mục đích thương mại — nhiều vòng trông "đầy đủ" hơn nên dễ bán hơn.

Hệ quả cho người dùng: hai người cầm hai cây la kinh khác nhau, đo cùng một căn nhà, vẫn có thể đọc ra hai kết luận khác nhau — không phải vì ai đo sai mà vì họ tra ở hai bảng khác nhau.

Chọn la kinh: người mới cần gì

Bốn điều đáng quan tâm hơn số vòng:

• Kim nhạy và cân. Đặt trên mặt phẳng, xoay nhẹ đĩa rồi xem kim có về đúng vị trí cũ không. Kim rít hoặc lệch là lỗi cơ khí, không sửa được bằng cách tra bảng.
• Mặt kính phẳng, chữ in rõ, không nhoè — vòng chữ nhoè thì tra rất mệt mắt và dễ nhầm.
• Đĩa xoay trơn và giữ được vị trí sau khi xoay.
• Có vạch chia độ bên cạnh vòng sơn. Rất hữu ích vì nó cho phép bạn ghi lại số đo bằng độ — con số duy nhất so sánh được giữa các hệ.

Và một điều thẳng thắn: nếu bạn chưa theo một hệ cụ thể, một chiếc la bàn thường cộng một bảng tra giấy là đủ và rẻ hơn nhiều. La kinh phát huy khi bạn đã biết mình tra vòng nào.

Dùng và giữ

Về cách đo, các nguyên tắc giống hệt la bàn thường: ra ngoài nhà, đứng cách khối kim loại lớn vài mét, bỏ đồ kim loại khỏi người, tránh xa tủ điện, đo ba lần ở ba vị trí, và kiểm chéo bằng ảnh vệ tinh.

Về bảo quản: tránh để gần nam châm và thiết bị điện — từ trường mạnh có thể làm kim mất độ nhạy. Tránh rơi, tránh nhiệt cao trong xe đậu ngoài nắng, và lau mặt kính bằng khăn mềm khô.

Kiểm định kỳ bằng cách so với một la bàn khác ở cùng vị trí. Hai cây lệch nhau đáng kể thì ít nhất một cây có vấn đề.

Ứng dụng điện thoại thay được không

Thay được phần đo, không thay được phần tra bảng.

Cảm biến từ trên điện thoại cho kết quả tạm đủ nếu bạn hiệu chuẩn trước và đứng xa kim loại, nhưng nó nhạy với nhiễu hơn kim cơ và độ chính xác khác nhau giữa các máy. Có ứng dụng vẽ sẵn vòng 24 sơn lên màn hình, và chúng dùng được — nhưng bạn vẫn nên biết ứng dụng đó theo hệ nào.

Cách kiểm chéo tốt nhất và không tốn gì vẫn là ảnh vệ tinh trực tuyến: xác định phương bắc trên bản đồ rồi so với hướng mặt tiền. Cách này không bị nhiễu từ, nên nếu nó lệch nhiều so với số bạn đo tại chỗ thì chắc chắn phép đo có vấn đề.

Tóm lại

La kinh là la bàn kèm bảng tra xoay được — nó không đo chính xác hơn. Vòng 24 sơn chia 360 độ thành 24 phần 15 độ là vòng được dùng nhiều nhất; nhiều cây có ba vòng sơn lệch nhau cho ba mục đích khác nhau, nên hỏi rõ người ta đọc ở vòng nào.

Số vòng không phải thước đo chất lượng — chọn theo kim, mặt kính, đĩa xoay và vạch chia độ. Và luôn ghi lại số đo bằng độ, vì đó là con số duy nhất so sánh được giữa các hệ.