Bắc từ và bắc thật: độ lệch từ, và vì sao đo tại chỗ khác tra trên bản đồ

Cầm la bàn lên, kim chỉ về một hướng, đọc số. Có vẻ không còn gì để bàn. Nhưng cái kim đó chỉ về bắc từ, còn bản đồ, giấy tờ nhà đất và ảnh vệ tinh thì dùng bắc thật — trục quay của Trái Đất. Hai cái đó không trùng nhau.

Khoảng chênh giữa chúng gọi là độ lệch từ. Nó là lý do một căn nhà có thể được ghi hai con số hướng khác nhau mà cả hai đều không sai, và là lý do đo tại chỗ với tra trên bản đồ lại ra khác nhau.

Bắc từ và bắc thật: khác nhau chỗ nào

Bắc thật là hướng về cực bắc địa lý — điểm trên trục quay của Trái Đất. Đây là cái mà kinh tuyến trên bản đồ hướng tới.

Bắc từ là hướng mà kim la bàn chỉ, do từ trường Trái Đất quyết định. Từ trường này không đối xứng gọn gàng quanh trục quay, nên kim la bàn ở phần lớn nơi trên thế giới không chỉ đúng vào cực bắc địa lý.

Hệ quả trực tiếp: con số đọc trên la bàn và con số trên bản đồ là hai hệ quy chiếu khác nhau. Muốn so được thì phải quy về cùng một hệ, và muốn quy thì phải biết độ lệch tại chính nơi mình đứng.

Độ lệch không phải một con số cố định

Đây là chỗ hay bị hiểu sai nhất. Độ lệch từ thay đổi theo nơi — mỗi vùng một khác — và thay đổi theo thời gian, vì từ trường Trái Đất trôi dần qua các năm.

Cho nên một con số chép trong sách cũ, hoặc một con số ai đó nói cho nghe, có thể không còn đúng với chỗ mình đứng hôm nay. Bài này cố ý không nêu con số cụ thể vì lý do đó.

Cách lấy đúng: tra từ nguồn chính thức về địa từ, hoặc từ công cụ tra theo toạ độ và theo năm. Nhập vị trí, nhập năm hiện tại, ra con số kèm dấu — lệch về đông hay lệch về tây.

Ghi lại con số đó cùng ngày tra, và khi dùng lại sau vài năm thì tra lại chứ đừng dùng con số cũ.

Khi nào cần quan tâm, khi nào không

Không phải việc nào cũng cần quy đổi. Phân biệt cho gọn:

• Đo bằng la bàn, tra bằng bảng dựa trên hướng từ — nhất quán trong một hệ, không cần quy đổi. Phần lớn việc xem nhà thông thường rơi vào đây.
• Đo bằng la bàn rồi đối chiếu với bản đồ, ảnh vệ tinh, hoặc sơ đồ quy hoạch — cần quy đổi, vì hai bên khác hệ.
• Lấy hướng từ ứng dụng điện thoại — phải biết ứng dụng đó đang trả bắc từ hay bắc thật. Nhiều ứng dụng có cả hai chế độ và có cái mặc định một kiểu mà không nói rõ.
• Việc cần độ chính xác cao — công trình lớn, ranh giới đất, hồ sơ kỹ thuật. Chỗ này thuộc về người có chuyên môn đo đạc, không phải chuyện cầm la bàn tự đo.

Nói cách khác: cái làm hỏng kết quả không phải bản thân độ lệch, mà là trộn hai hệ với nhau mà không biết.

Quy đổi: nguyên tắc và chỗ dễ nhầm dấu

Nguyên tắc thì đơn giản — cộng hoặc trừ độ lệch tuỳ nó lệch đông hay lệch tây. Chỗ sai nhiều nhất không nằm ở phép tính mà ở dấu: cộng nhầm thành trừ thì sai gấp đôi độ lệch, và con số ra vẫn trông hợp lý nên không ai nghi ngờ.

Cách tự kiểm rất gọn: sau khi quy đổi, mở bản đồ ra và nhìn xem hướng đó có khớp với thực tế không. Nhà nhìn ra con đường chạy theo hướng nào, mặt tiền quay về phía nào so với một mốc lớn dễ thấy. Nếu con số vừa tính mâu thuẫn với cái mắt thấy, thì gần như chắc chắn là nhầm dấu.

Và ghi rõ trong sổ mình đang ghi hệ nào: "hướng từ" hay "hướng thật". Một chữ đó tránh được rất nhiều rắc rối cho lần sau — kể cả cho chính mình sau vài tháng.

Thứ gây sai lớn hơn cả độ lệch

Cần đặt đúng tỉ lệ: với phần lớn nhà ở, nhiễu từ tại chỗ đo gây sai nhiều hơn độ lệch từ rất nhiều.

Cốt thép trong bê tông, khung cửa sắt, tủ lạnh, loa, điện thoại trong túi, dây điện chạy trong tường — mấy thứ đó kéo kim lệch đi, và mức lệch có thể lớn hơn hẳn độ lệch từ của cả vùng.

Nên thứ tự đúng là: đo cho sạch trước, quy đổi sau. Đo ở chỗ trống, cách xa kim loại, bỏ điện thoại và chìa khoá ra khỏi người, đo ba lần ở ba vị trí rồi so. Ba lần ra ba số lệch nhau nhiều tức là chỗ đó có nhiễu — đổi chỗ đo, đừng lấy trung bình.

Ghi chép: thứ đáng làm một lần

Đo xong thì ghi lại đủ năm thứ: ngày đo, đo ở đâu trong nhà, đo được bao nhiêu độ, đang ở hệ nào, và độ lệch từ đã dùng để quy đổi kèm ngày tra.

Nghe hơi nhiều nhưng viết ra chỉ một dòng. Lợi ích thì rõ: lần sau cần hướng nhà thì khỏi đo lại, và khi kết quả của mình khác với con số của người khác thì có đủ dữ kiện để biết hai bên khác nhau ở khâu nào — đo khác chỗ, khác hệ, hay khác năm.

Khi con số của mình khác con số người xem đưa ra

Chuyện này xảy ra thường xuyên, và trước khi cho rằng ai đó sai, nên hỏi ba câu: anh đo ở vị trí nào, đo bằng gì, và con số này là hướng từ hay hướng thật.

Phần lớn trường hợp khác nhau được giải thích hết bằng ba câu đó. Cùng một căn nhà, đo ở giữa phòng khách và đo ngoài sân có thể ra khác nhau chỉ vì nhiễu.

Còn nếu cả hai bên đã cùng hệ, cùng vị trí, cùng cách đo mà vẫn lệch nhiều, thì lúc đó mới là chuyện đáng bàn tiếp.

Ba điều gọn lại

Một. Kim la bàn chỉ bắc từ, bản đồ dùng bắc thật. Trộn hai hệ mà không biết mới là thứ làm hỏng kết quả, chứ không phải bản thân độ lệch.

Hai. Độ lệch khác nhau theo nơi và trôi theo năm, nên tra theo toạ độ và theo năm hiện tại, ghi kèm ngày tra. Đừng dùng con số chép trong sách cũ.

Ba. Với nhà ở, nhiễu từ tại chỗ đo thường gây sai nhiều hơn độ lệch từ. Đo sạch trước, quy đổi sau — và ba lần lệch nhau nhiều thì đổi chỗ đo, đừng lấy trung bình.