Can chi bốn tầng: ranh giới nằm ở đâu và vì sao các nguồn lệch

Can chi được dùng để ghi bốn tầng thời gian: năm, tháng, ngày và giờ. Nghe thì gọn, nhưng mỗi tầng lại có một ranh giới riêng — và ranh giới mới là chỗ hai người tra ra hai kết quả cho cùng một mốc.

Bài này không dạy cách tính. Nó chỉ nói bốn tầng ấy chuyển đổi ở đâu, và vì sao các nguồn hay lệch nhau đúng ở mấy chỗ đó.

Bốn tầng, bốn ranh giới khác nhau

• Năm — đổi ở đâu là chỗ tranh luận nhiều nhất.
• Tháng — nhiều lối làm gắn với tiết khí, không gắn với mùng một âm lịch.
• Ngày — mốc đổi ngày cũng không thống nhất giữa các nguồn.
• Giờ — mỗi khoảng gồm hai tiếng, và ranh giới rơi vào giữa giờ chẵn.
• Bốn tầng độc lập nhau, sai một tầng không nhất thiết sai ba tầng kia.

Ranh giới của năm

1. Có nguồn lấy mốc Tết âm lịch làm thời điểm sang năm mới.
2. Có nguồn lấy mốc Lập xuân — một tiết khí, rơi vào đầu tháng Hai dương lịch.
3. Hai mốc này cách nhau có khi vài tuần, nên người sinh trong khoảng đó ra hai kết quả.
4. Không có bên nào "sai" — đây là hai lối làm khác nhau, cùng tồn tại lâu đời.
5. Hỏi nguồn bạn đang dùng lấy mốc nào, và ghi lại lựa chọn ấy.

Ranh giới của tháng

• Tháng can chi không trùng tháng âm lịch trong nhiều lối làm.
• Mốc chuyển thường là một tiết khí, mà tiết khí thì theo dương lịch.
• Nghĩa là tháng can chi gần như cố định theo dương lịch, chỉ lệch một hai ngày mỗi năm.
• Người sinh sát mốc chuyển tháng cũng gặp chuyện như người sinh sát Lập xuân.
• Dùng bảng tiết khí của đúng năm đó, đừng dùng bảng chung chung.

Ranh giới của ngày

1. Có nguồn đổi ngày lúc nửa đêm như lịch thường dùng.
2. Có nguồn đổi ngày sớm hơn, ngay khi bước vào khoảng giờ đầu tiên.
3. Người sinh trong khoảng sát nửa đêm vì vậy có thể ra hai ngày khác nhau.
4. Ghi rõ giờ sinh chứ đừng chỉ ghi ngày, nếu bạn sinh gần mốc.
5. Hỏi người tra đang dùng quy ước nào.

Ranh giới của giờ

• Một ngày chia thành mười hai khoảng, mỗi khoảng hai tiếng.
• Ranh giới rơi vào giữa các giờ chẵn, nên sinh đúng giờ lẻ thì nằm sát ranh.
• Giờ trên giấy tờ có khi là giờ ghi lại sau, không phải giờ sinh chính xác.
• Chênh mười lăm phút đủ đổi khoảng nếu sinh sát ranh.
• Không chắc giờ thì ghi là không chắc, đừng chọn đại một khoảng.

Giờ đồng hồ và giờ mặt trời

1. Giờ đồng hồ là giờ quy ước theo múi giờ, không phải giờ mặt trời tại chỗ bạn ở.
2. Hai nơi cùng múi giờ nhưng cách xa theo chiều đông tây thì mặt trời lên đỉnh vào lúc khác nhau.
3. Có lối làm chỉnh theo kinh độ, có lối làm không chỉnh.
4. Việt Nam từng dùng múi giờ khác trong quá khứ — người sinh ở giai đoạn đó cần tra kỹ hơn.
5. Đây là lý do nữa khiến hai nơi ra hai kết quả.

Ghi lại đầu vào cho đủ

• Ngày dương và ngày âm, ghi cả hai nếu biết.
• Giờ sinh và nguồn của giờ đó: giấy bệnh viện hay người nhà nhớ lại.
• Nơi sinh — cần cho việc chỉnh theo kinh độ nếu lối làm đó có dùng.
• Quy ước bạn đã chọn cho từng tầng trong bốn tầng.
• Một trang giấy này dùng được nhiều năm.

Khi hai nguồn nói khác nhau

1. Kiểm bốn ranh giới trước, gần như luôn là nguyên nhân.
2. Kiểm xem có nguồn nào chỉnh theo kinh độ không.
3. Kiểm xem hai nguồn có cùng dòng không.
4. Loại hết mấy nguyên nhân đó mà vẫn khác thì ghi cả hai, đừng chọn bừa.
5. Sinh sát ranh thì mọi kết luận đều kém chắc — nói rõ điều đó khi báo kết quả.

Tiết khí: vì sao nó theo dương lịch

• Tiết khí chia năm theo vị trí biểu kiến của mặt trời, nên gắn với chu kỳ mùa.
• Vì vậy chúng rơi vào ngày dương gần như cố định, chỉ xê dịch một hai ngày.
• Còn tháng âm lịch tính theo chu kỳ trăng — hai thứ khác gốc.
• Đó là lý do có tháng nhuận để lịch âm bám lại theo mùa.
• Không trộn hai hệ vào một phép tính nếu chưa rõ lối làm dùng cái nào.

Bảng tra: chọn bảng cho đúng năm

1. Tiết khí xê dịch theo năm, nên bảng của năm này không dùng cho năm khác.
2. Bảng còn phụ thuộc múi giờ — thời điểm chuyển tính theo giờ nào.
3. Người sinh sát thời điểm chuyển thì chênh vài giờ đủ đổi kết quả.
4. Ghi lại bạn dùng bảng của nguồn nào, năm nào.
5. Đừng nhớ bằng đầu, chép ra giấy.

Khi không biết giờ sinh

• Rất nhiều người không có giờ sinh chính xác — đây là chuyện bình thường.
• Ba tầng còn lại vẫn tra được, chỉ tầng giờ là bỏ trống.
• Đừng đoán giờ rồi coi như thật, và đừng để người khác đoán hộ.
• Hỏi người nhà, xem giấy tờ bệnh viện nếu còn.
• Ghi "không rõ giờ" vào bản ghi, đó là thông tin chứ không phải thiếu sót.

Đổi lịch âm sang dương và ngược lại

1. Dùng công cụ đổi lịch có ghi rõ nguồn, không dùng bảng chép tay không rõ gốc.
2. Kiểm tháng nhuận — đây là chỗ sai nhiều nhất khi đổi thủ công.
3. Ngày âm của những năm xa thì nên đối chiếu hai nguồn.
4. Ghi cả hai ngày vào bản ghi để lần sau khỏi đổi lại.
5. Đổi lịch xong mới tra can chi, đừng làm ngược.

Tra cho người sinh ở nước ngoài

• Múi giờ nơi sinh mới là múi giờ cần dùng, không phải múi giờ nơi đang ở.
• Nhiều nước có giờ mùa hè — giờ ghi trên giấy có thể đã cộng thêm một tiếng.
• Kiểm xem năm đó nơi đó có áp dụng giờ mùa hè không.
• Ghi rõ thành phố và nước vào bản ghi, không chỉ ghi "nước ngoài".
• Chênh một tiếng đủ đổi khoảng giờ nếu sinh sát ranh.

Ba việc không phụ thuộc can chi

• Chuyện sức khoẻ thì đi khám.
• Giấy tờ tuỳ thân thì theo ngày ghi trên giấy.
• Hạn hợp đồng và hạn nộp thì theo lịch thường dùng.

Ba dòng trên lặp ở nhiều bài trong mục này, và lặp là cố ý.

Ai làm việc lâu với hệ này đều quen một điều: phần khó không nằm ở phép tính mà nằm ở đầu vào. Ghi đủ ngày, giờ, nơi sinh và quy ước đã chọn — làm được vậy thì kết quả của bạn lặp lại được, và đó mới là điều kiện để bàn tiếp bất cứ chuyện gì.