Ngũ hành và can chi: bộ khung, và ba chỗ hay bị nhầm
Ngũ hành và can chi là bộ khung mà gần như mọi cách tính trong phong thuỷ và tử vi đều dựa vào. Hiểu đúng bộ khung này không làm bạn thành thầy, nhưng nó giúp bạn đọc được người ta đang tính gì, và nhận ra vài chỗ mà chính những người tư vấn cũng hay nhầm. Bài này trình bày phần cấu trúc, rồi chỉ ra mấy điểm lệch phổ biến nhất.
Hai bộ ký hiệu, một chu kỳ
Hệ thống gồm hai dãy ký hiệu chạy song song. Thiên can có mười: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Địa chi có mười hai: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi.
Ghép lần lượt can với chi — Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần… — rồi chạy hết vòng thì quay lại. Vì mười và mười hai có bội chung nhỏ nhất là sáu mươi, nên chu kỳ đầy đủ là 60, quen gọi là lục thập hoa giáp. Đây cũng là lý do người ta mừng thọ ở tuổi sáu mươi: đúng một vòng trọn.
Lưu ý: không phải mọi cặp can-chi đều xuất hiện. Chỉ 60 trong số 120 tổ hợp có thật, vì can và chi luôn cùng chẵn hoặc cùng lẻ theo vị trí.
Thiên can và hành của can
Mười can chia đều cho năm hành, mỗi hành hai can — một dương một âm:
- Giáp, Ất — Mộc
- Bính, Đinh — Hoả
- Mậu, Kỷ — Thổ
- Canh, Tân — Kim
- Nhâm, Quý — Thuỷ
Can đứng trước trong mỗi cặp là dương, can sau là âm. Cách chia này đơn giản và ổn định giữa các nguồn — đây là phần ít gây tranh cãi nhất trong toàn bộ hệ thống.
Địa chi, con giáp và giờ
Mười hai chi gắn với mười hai con giáp, và cũng gắn với mười hai khung giờ trong ngày, mỗi khung hai tiếng. Giờ Tý bắt đầu từ 23 giờ, giờ Sửu từ 1 giờ, cứ thế tiếp.
Về con giáp, có hai khác biệt vùng đáng biết: vị trí thứ tư ở Việt Nam là Mèo, ở Trung Quốc và một số nước khác là Thỏ; và chi Sửu ở Việt Nam thường hiểu là Trâu, ở Trung Quốc là Bò. Không bên nào sai — đó là cách mỗi nơi bản địa hoá hệ thống.
Ngũ hành: sinh, khắc, và hai vòng ít được nhắc
Vòng tương sinh: Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc.
Vòng tương khắc: Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc.
Hai vòng này ai cũng biết. Nhưng trong lý thuyết còn hai quan hệ nữa ít được nhắc tới trong các bài phổ thông: quan hệ khi bên sinh bị rút quá mức — cái sinh ra nhiều thì tự nó suy — và quan hệ khi bên bị khắc quá mạnh nên phản lại. Chúng tồn tại trong các sách lý thuyết và là lý do vì sao cách luận của người có nghề thường phức tạp hơn nhiều so với bảng tra hai vòng.
Với người đọc phổ thông, điều đáng rút ra là: đừng suy luận máy móc từ hai vòng cơ bản. Một kết luận kiểu "mệnh này khắc mệnh kia nên không hợp" là cách đọc rất rút gọn, và ngay trong chính hệ thống đó cũng không ai luận đơn giản như vậy.
Nạp âm không phải cung phi
Đây là chỗ nhầm phổ biến nhất, và nó làm hai người nói chuyện mà không biết mình đang nói về hai thứ khác nhau.
Nạp âm là hành gán cho từng cặp can-chi trong bảng 60 hoa giáp, với những tên gọi quen thuộc như Hải Trung Kim, Lư Trung Hoả, Đại Lâm Mộc. Đây là thứ người ta thường gọi khi nói "tuổi này mệnh Kim".
Cung phi (hay quái mệnh) là con số từ 1 đến 9 tính theo năm sinh và giới tính, dùng trong bát trạch để chia ra Đông tứ mệnh và Tây tứ mệnh rồi ghép với hướng nhà.
Hai thứ này tính theo hai cách khác nhau và dùng vào hai việc khác nhau. Một người có thể nạp âm mệnh Kim nhưng cung phi lại thuộc nhóm hợp hướng hoàn toàn khác. Khi ai đó hỏi "mệnh của anh là gì", câu trả lời đúng còn tuỳ họ đang hỏi cái nào.
Mốc đổi năm: chỗ sai phổ biến nhất
Năm can chi bắt đầu từ lúc nào? Có hai cách tính tồn tại song song:
- Lấy mốc mùng một Tết âm lịch — cách phổ biến trong đời sống thường ngày.
- Lấy mốc Lập xuân, khoảng mùng 4 tháng Hai dương lịch — cách dùng trong nhiều hệ tính tử vi và phong thuỷ.
Hai mốc này lệch nhau vài tuần, nên người sinh trong khoảng giữa hai mốc sẽ được tính là hai tuổi khác nhau tuỳ hệ. Đây là nguyên nhân thật của nhiều trường hợp "hai thầy nói hai tuổi khác nhau" — không ai tính sai, họ dùng hai mốc khác nhau.
Nếu bạn sinh vào khoảng tháng Một hoặc đầu tháng Hai dương lịch, đây là điều nên biết về chính mình, và nên hỏi người tư vấn họ đang dùng mốc nào.
Giờ Tý và ngày mới bắt đầu lúc nào
Một chỗ lệch nữa, nhỏ hơn nhưng vẫn gây tranh luận: ngày can chi bắt đầu từ 23 giờ (đầu giờ Tý) hay từ 0 giờ.
Cả hai cách đều có người dùng. Hệ quả: người sinh trong khoảng 23 giờ tới nửa đêm có thể được xếp vào ngày hôm đó hoặc ngày hôm sau tuỳ hệ. Cũng như mốc đổi năm, không có cách nào đúng tuyệt đối — điều cần làm là biết mình đang theo hệ nào và theo nhất quán.
Bảng màu ngũ hành lệch nhau ở đâu
Năm màu cơ bản khá thống nhất giữa các nguồn: Mộc xanh lá, Hoả đỏ, Thổ vàng nâu, Kim trắng và ánh kim, Thuỷ đen và xanh dương đậm.
Chỗ lệch nằm ở các màu trung gian. Xanh dương nhạt được xếp vào Thuỷ ở bảng này nhưng vào Mộc ở bảng kia. Cam, hồng, tím, xám là những màu mà mỗi nguồn xếp một khác. Nếu bạn tra ba nơi ra ba kết quả cho cùng một màu thì đó là lý do.
Dùng bộ khung này tới đâu
Bộ khung can chi là một hệ thống ký hiệu có cấu trúc rõ ràng, và nó đáng biết vì nó là ngôn ngữ chung của rất nhiều thứ trong văn hoá — lịch, tên năm, cách gọi giờ, tên gọi trong sử sách.
Còn phần luận đoán dựa trên nó thì thuộc về các trường phái khác nhau, không thống nhất với nhau, và không được kiểm chứng bằng phương pháp thực nghiệm. Đó là lý do hai người cùng thạo vẫn có thể cho hai kết luận khác nhau, và cả hai đều đúng theo hệ của mình.
Một ranh giới nên giữ: đừng để kết quả luận theo hệ này quyết định những việc có hậu quả thật — chữa bệnh, xử lý an toàn, hay việc có thời hạn pháp lý. Bộ khung này không sinh ra để làm việc đó.
Tóm lại
Mười can, mười hai chi, chu kỳ sáu mươi. Can chia đều cho năm hành. Chi gắn với con giáp và với khung giờ, giờ Tý bắt đầu từ 23 giờ. Ngũ hành có vòng sinh và vòng khắc, và cả hai quan hệ phụ ít được nhắc.
Ba chỗ hay nhầm cần nhớ: nạp âm không phải cung phi; mốc đổi năm có hai cách tính lệch nhau vài tuần; và bảng màu ngũ hành chỉ thống nhất ở năm màu gốc, còn màu trung gian thì mỗi nguồn một khác.