Nạp âm lục thập hoa giáp: bảng này là gì và dùng được đến đâu
Bảng nạp âm sáu mươi hoa giáp — Hải Trung Kim, Lư Trung Hoả, Đại Lâm Mộc… — là thứ hầu như ai xem tuổi cũng gặp. Bài này bàn ba câu: bảng đó là gì, nó khác cái gì, và nó dùng được vào việc gì.
Hoa giáp trước đã: sáu mươi từ đâu ra
Mười thiên can ghép với mười hai địa chi, ghép theo thứ tự và chỉ ghép can lẻ với chi lẻ, can chẵn với chi chẵn, nên không ra 120 cặp mà ra 60. Hết 60 thì quay lại từ đầu — đó là "một vòng hoa giáp", và cũng là gốc của cách nói "lục thập hoa giáp".
Sáu mươi cặp này dùng để đánh số năm, tháng, ngày và giờ. Cùng một bộ tên, bốn tầng khác nhau — đây là chỗ hay nhầm đầu tiên.
Nạp âm: gán cho mỗi cặp một hành, theo đôi
Nạp âm là phép gán cho mỗi cặp can chi một trong năm hành, kèm một cái tên hình tượng. Điểm đặc trưng: nó gán theo từng đôi cặp liền nhau — hai cặp kế tiếp mang cùng một hành nạp âm, khác nhau ở chỗ một cặp thuộc dương, một cặp thuộc âm. Vì thế 60 cặp cho ra 30 tên nạp âm.
Tên nạp âm không phải mô tả sự vật. "Kim trong biển", "lửa trong lò", "gỗ rừng lớn" là nhãn gợi hình cho một nhóm, không phải nói người tuổi đó có tính chất của vật đó. Đọc theo nghĩa đen là hiểu sai ngay từ bước đầu.
Còn nguyên tắc sinh ra bảng này thì tài liệu không thống nhất. Một dòng giải thích bằng luật liên quan tới âm luật và cách suy từ can chi; một dòng khác cho rằng nó được truyền lại như một bảng có sẵn rồi mới tìm lý giải sau. Ai nói chắc chắn về nguồn gốc của nó thì nên nghe dè dặt — điều chắc chắn là bảng đó ổn định và giống nhau giữa các sách, còn cách giải thích thì không.
Ba thứ hay bị gộp làm một
Đây là phần đáng giá nhất của bài. Ba khái niệm dưới đây đều cho ra một chữ trong nhóm Kim Mộc Thuỷ Hoả Thổ, nên rất hay bị nói lẫn.
Nạp âm — hành của cặp can chi năm sinh, tra từ bảng 60. Đây là cái người ta hay gọi tắt là "mệnh" khi nói "mệnh Hải Trung Kim".
Cung phi (quái mệnh) — con số và quẻ tính từ năm sinh và giới tính, dùng trong bát trạch để ra Đông tứ mệnh hay Tây tứ mệnh và tám hướng du niên. Hai người cùng năm sinh mà khác giới thì cung phi khác nhau, trong khi nạp âm thì giống nhau. Chỉ riêng chỗ này đã đủ thấy chúng là hai thứ khác nhau.
Hành của bản thân can hoặc chi — bản thân mỗi thiên can và mỗi địa chi đã mang một hành riêng, và nó thường không trùng với hành nạp âm của cặp đó. Đây là chỗ sinh ra rất nhiều câu "sao sách này nói Kim sách kia nói Thổ".
Cả ba đều có chỗ dùng riêng trong hệ thống. Vấn đề chỉ nảy sinh khi lấy kết quả của cái này đem vào công thức của cái kia.
Mốc đổi năm: chỗ sai phổ biến nhất
Muốn tra nạp âm thì phải biết năm can chi, mà năm can chi đổi vào lúc nào thì hai trường phái trả lời khác nhau:
Một bên tính năm mới bắt đầu từ Lập xuân — tiết khí thường rơi vào đầu tháng 2 dương lịch. Đây là mốc dùng trong nhiều phép luận theo tiết khí.
Bên kia tính từ mùng một Tết âm lịch.
Hai mốc này cách nhau có khi vài tuần. Người sinh trong khoảng giữa hai mốc sẽ được xếp vào hai tuổi khác nhau tuỳ sách. Không có cách nào hoà giải triệt để — điều nên làm là biết mình đang theo mốc nào và nói rõ ra, thay vì tra một bảng không ghi mốc rồi tin là chỉ có một đáp án.
Với người sinh sát Tết hoặc sát Lập xuân, đây không phải chi tiết nhỏ.
Bốn tầng can chi: năm, tháng, ngày, giờ
Cùng một bộ sáu mươi cặp được dùng cho bốn tầng, và mỗi tầng có cách xác định riêng. Biết chỗ này thì đỡ nhầm rất nhiều.
Can chi năm — đổi ở mốc Lập xuân hoặc mùng một Tết, tuỳ trường phái, như đã nói ở trên.
Can chi tháng — địa chi của tháng gắn với tiết khí, không gắn với ngày đầu tháng âm lịch. Nghĩa là tháng ở đây là "tháng tiết lệnh", đổi vào ngày bắt đầu một tiết chứ không đổi vào mùng một. Người quen nghĩ tháng âm lịch hay nhầm chỗ này.
Can chi ngày — chạy liên tục không đứt, đều đặn qua các năm. Nhờ vậy nó là tầng ổn định nhất, nhưng cũng là tầng không thể tự suy trong đầu — phải tra lịch.
Can chi giờ — mỗi ngày mười hai canh giờ, mỗi canh hai tiếng. Can của giờ suy từ can của ngày.
Vì bốn tầng dùng chung một bộ tên, một câu như "tuổi Canh Tý" mà không nói rõ tầng nào thì mặc định hiểu là năm — nhưng khi đọc tài liệu kỹ thuật thì nên xác nhận lại.
Giờ Tý và chuyện đổi ngày
Đây là chỗ hai người cùng tra một quyển lịch vẫn ra hai kết quả.
Giờ Tý trải từ khoảng 23 giờ hôm trước tới 1 giờ hôm sau — tức là nó vắt qua nửa đêm. Câu hỏi đặt ra: người sinh lúc 23 giờ 30 thì thuộc ngày hôm đó hay ngày hôm sau?
Có sách lấy mốc 23 giờ: từ 23 giờ là đã sang can chi ngày mới. Có sách lấy mốc 0 giờ: vẫn là ngày cũ cho tới nửa đêm. Cách thứ nhất còn tách giờ Tý thành hai nửa với cách gọi riêng.
Hệ quả rất cụ thể: người sinh trong khoảng 23 giờ tới nửa đêm sẽ có hai lá số khác nhau tuỳ sách, và khác ngay từ can chi ngày chứ không phải khác ở chi tiết nhỏ.
Thêm một lớp nữa mà ít người để ý: giờ trên giấy khai sinh là giờ đồng hồ theo múi giờ hành chính, không phải giờ mặt trời tại nơi sinh. Hai chỗ cách nhau xa theo chiều đông tây trong cùng một múi giờ thì giờ mặt trời lệch nhau đáng kể. Có trường phái quy đổi về giờ mặt trời, có trường phái không. Lại là một chỗ nên hỏi rõ thay vì giả định.
Nạp âm dùng vào việc gì
Trong thực tế nó xuất hiện ở mấy chỗ:
Xem hợp tuổi — so hành nạp âm hai bên theo vòng sinh khắc. Cần nhớ đây chỉ là một lớp; các cách xem tuổi khác còn dùng chi, dùng cung phi, dùng nhiều thứ nữa, và chúng có thể cho kết luận khác nhau.
Chọn màu, chọn vật phẩm — quy hành ra màu. Chỗ này cũng có khác biệt giữa các bảng ở mấy màu trung gian, nên đừng ngạc nhiên khi hai nơi tư vấn hai màu.
Chọn năm, chọn ngày — dùng kèm nhiều yếu tố khác chứ không đứng một mình.
Điều nên giữ trong đầu: nạp âm là một lát cắt rất thô — cả nước chỉ có 30 nhãn, mỗi nhãn ứng với hai năm sinh, tức là hàng triệu người chung một chữ. Bất cứ kết luận nào chi tiết hơn mức đó mà chỉ dựa vào nạp âm thì phần chi tiết là do người nói thêm vào.
Cách tự kiểm khi thấy hai nguồn nói khác nhau
Gặp hai kết quả khác nhau, hỏi theo thứ tự này:
Một — có cùng một khái niệm không? Một bên nói nạp âm, một bên nói cung phi thì chúng không mâu thuẫn, chỉ là hai thứ khác nhau.
Hai — có cùng mốc đổi năm không? Nếu sinh gần Tết hoặc gần Lập xuân thì đây là nghi phạm đầu tiên.
Ba — có cùng mốc đổi ngày và đổi giờ không? Với can chi ngày và giờ còn thêm chuyện giờ Tý: có sách lấy mốc 23 giờ, có sách lấy 0 giờ, và người sinh trong khoảng đó sẽ ra ngày khác.
Ba câu này giải thích được phần lớn các vụ "sách nói khác nhau" mà không cần bên nào sai.
Tóm lại
Nạp âm là phép gán cho mỗi cặp can chi một hành kèm tên hình tượng, gán theo từng đôi nên 60 cặp ra 30 tên. Tên đó là nhãn, không phải mô tả sự vật.
Đừng gộp nạp âm với cung phi hay với hành của bản thân can chi — phép thử nhanh là cung phi đổi theo giới tính còn nạp âm thì không. Mốc đổi năm Lập xuân hay mùng một Tết là chỗ sinh ra nhiều đáp án khác nhau nhất, nên biết mình đang theo mốc nào và nói rõ ra.