Nhà không rõ năm xây: lập tinh bàn dựa vào đâu

Lập tinh bàn cần hai dữ kiện: hướng nhà và năm nhà được đưa vào sử dụng. Hướng thì đo được. Còn năm thì rất nhiều nhà không ai nhớ.

Nhà mua lại qua mấy đời chủ, nhà cũ không giấy tờ đầy đủ, nhà sửa lớn tới mức không biết tính từ lúc nào. Bài này nói cách xử mấy ca đó, và nói rõ chỗ nào thì không có câu trả lời chắc.

Tìm năm xây ở đâu

Mấy nguồn theo thứ tự đáng tin:

Giấy tờ nhà đất. Nhiều loại giấy tờ có ghi thời điểm hoàn công hoặc thời điểm công nhận công trình. Đây là nguồn rõ nhất — và cũng là nguồn ít ai nghĩ tới đầu tiên.

Hồ sơ xây dựng. Giấy phép xây, bản vẽ, hợp đồng với nhà thầu nếu còn giữ.

Chủ cũ hoặc người môi giới. Hỏi được thì hỏi, nhưng ghi rõ đây là lời kể.

Hàng xóm ở lâu. Họ thường nhớ khá chính xác "hồi đó nhà này mới xây", và nhớ theo mốc sự kiện — năm nào con họ vào lớp một, năm nào đường được làm lại.

Dấu vết trên chính ngôi nhà. Có nhà ghi năm trên mặt tiền, trên bậc, hoặc trên phần đúc. Vật liệu và kiểu dáng cũng gợi ra một khoảng thời gian, nhưng chỉ là khoảng.

Khi chỉ biết một khoảng

Ví dụ biết nhà xây "khoảng đầu những năm hai nghìn" — không đủ để chốt một con số.

Chỗ cần thấy rõ: ranh giới giữa các vận rơi vào những năm cụ thể, nên nhà nằm sát ranh thì hai cách tính cho hai tinh bàn khác nhau hẳn. Còn nhà nằm giữa một vận thì sai vài năm cũng không đổi kết quả.

Nên việc làm được là: xem khoảng mình biết có cắt qua ranh vận không. Không cắt thì cứ làm; cắt thì phải xác định rõ hơn hoặc chấp nhận là chưa chắc.

Và nếu buộc phải lập cả hai bàn thì ghi rõ cả hai kèm giả định, đừng chọn một rồi quên mất là mình đã chọn.

Sửa nhà thì tính từ lúc nào

Đây là chỗ các nguồn nói khác nhau, và nên biết điều đó thay vì tưởng có một đáp án.

Có cách tính lấy mốc từ khi công trình được hoàn thành lần đầu. Có cách tính lại khi nhà được sửa lớn — thay mái, đổi kết cấu, đổi hướng cửa chính. Có người phân biệt sửa lớn với sửa nhỏ theo mức độ, nhưng ranh giới đó cũng không thống nhất.

Việc hợp lý cho người tra: hỏi người mình đang nhờ xem là họ tính theo cách nào, và ghi lại. Khi hai người cho hai kết quả khác nhau thì nguyên nhân thường nằm ở đúng chỗ này chứ không phải ai sai.

Còn nếu tự tra thì chọn một cách, ghi rõ giả định, và giữ nhất quán.

Căn hộ chung cư

Với chung cư thì câu hỏi thêm một tầng: tính theo năm toà nhà hoàn thành hay năm mình vào ở?

Phần lớn cách tính lấy mốc của công trình chứ không lấy mốc của người ở — vì công trình là cái được dựng lên. Nhưng đây cũng là chỗ có người làm khác.

Thông tin về năm hoàn thành toà nhà thì dễ tìm hơn năm xây một ngôi nhà riêng: hỏi ban quản lý, xem hồ sơ toà nhà, hoặc tra thông tin dự án.

Và nhớ rằng nhiều dự án có các toà hoàn thành lệch nhau vài năm — nên hỏi đúng toà của mình, đừng lấy mốc của cả dự án.

Khi thật sự không tìm ra

Có nhà không còn nguồn nào, và đó là tình huống có thật.

Ba cách xử, không cách nào hoàn hảo:

Chấp nhận là không lập được và dùng phần khác — loan đầu, bát trạch, hoặc đơn giản là mấy thứ đo được trong nhà. Đây là câu trả lời thành thật nhất.

Lập theo khoảng ước lượng, ghi rõ là ước lượng, và không dùng nó để quyết việc tốn tiền.

Lấy mốc sửa lớn gần nhất nếu có sửa và có nhớ năm — nhưng nói rõ mình đang dùng mốc đó.

Chỗ nên tránh: đoán một con số rồi dùng như thể đã biết chắc. Mọi kết luận sau đó đều đứng trên một con số bịa, và người đọc lại sau này không biết điều đó.

Ghi lại cho lần sau

Đã mất công tìm thì ghi lại kẻo vài năm nữa lại làm từ đầu.

Bốn dòng: năm dùng để lập, nguồn của con số đó, mức chắc chắn — chắc, khoảng, hay ước lượng — và cách tính đã chọn với nhà đã sửa.

Ghi cùng chỗ với hồ sơ nhà. Và nếu sau này tìm được nguồn rõ hơn thì cập nhật vào đó, đừng để hai con số nằm ở hai nơi.

Nhà xây nhiều đợt: một phần cũ, một phần mới

Rất nhiều nhà ở ta không được xây một lần. Xây nhà chính trước, vài năm sau cơi thêm một phòng, rồi lên thêm tầng.

Với mấy nhà đó thì câu "năm xây" tự nó đã mơ hồ, và các nguồn cũng không thống nhất cách xử.

Mấy cách người ta dùng: lấy mốc của phần chính; lấy mốc của lần hoàn thiện gần nhất; hoặc coi phần mới như một đơn vị riêng.

Không có cách nào được mọi nguồn công nhận, nên việc làm được vẫn là cũ: chọn một cách, ghi rõ mình đang lấy mốc gì, và giữ nhất quán cho những lần tra sau.

Chỗ nên nói thẳng: với nhà kiểu này thì kết quả mang tính tham khảo nhiều hơn. Đừng dùng nó làm căn cứ duy nhất cho một quyết định tốn kém.

Khi hai người tra ra hai bàn khác nhau

Trước khi kết luận ai sai, kiểm ba chỗ — gần như luôn nằm ở một trong ba.

Năm dùng để lập. Một người lấy năm xây, người kia lấy năm sửa.

Số đo hướng. Lệch vài độ là đổi toạ hướng, và hai người đo ở hai chỗ khác nhau thì rất dễ lệch.

Quy ước lấy hướng. Lấy theo cửa chính, theo mặt tiền, hay theo mặt thoáng nhất — ba cách cho ba kết quả.

Hỏi ba câu đó là ra nguyên nhân, và thường thì không ai sai cả — họ chỉ xuất phát từ hai bộ giả định khác nhau.

Biết vậy thì cuộc trao đổi nhẹ hẳn: thay vì tranh ai đúng, hai bên nói rõ giả định rồi chọn một bộ để cùng dùng.

Ba điều gọn lại

Một. Nguồn rõ nhất cho năm xây là giấy tờ nhà đất — và đó là nguồn ít ai nghĩ tới đầu tiên.

Hai. Biết một khoảng thì xem khoảng đó có cắt qua ranh vận không. Không cắt thì sai vài năm cũng không đổi kết quả.

Ba. Nhà đã sửa lớn thì các nguồn tính khác nhau — hỏi người mình nhờ xem họ tính theo cách nào, và ghi lại giả định thay vì đoán một con số rồi dùng như đã biết chắc.