Đọc thế đất ở vùng đồi núi và ven sông: khác đồng bằng chỗ nào
Phần lớn tài liệu loan đầu viết từ vùng có núi và có sông, rồi được đọc lại ở đồng bằng và trong phố. Nhưng còn hai loại địa hình mà người Việt gặp rất nhiều: vùng đồi núi và vùng ven sông.
Ở hai nơi này, mấy khái niệm cũ vừa dễ áp hơn vừa dễ áp sai hơn — vì cảnh vật đúng là có núi có nước thật, nên người ta hay bỏ qua phần đo đạc thực tế.
Vùng đồi núi: cái gì đáng nhìn trước
Ở đây gần chỗ nào cũng "dựa núi", nên bản thân việc có núi phía sau không nói lên nhiều.
Cái đáng nhìn là mấy thứ rất cụ thể:
Độ dốc của chính mảnh đất và của sườn phía trên. Đất nằm dưới một sườn dốc dài là chỗ nhận nước và nhận đất trôi khi mưa lớn.
Dấu vết dòng chảy. Rãnh xói, vệt đất trôi, cây nghiêng theo một hướng — mấy dấu này cho biết nước đi đâu khi mưa to, và nó không đổi theo ý mình.
Nền đất. Đất đồi đã bị san gạt để chia lô thì phần đắp và phần nguyên có độ chặt khác nhau, và đây là chuyện của móng chứ không phải chuyện của hướng.
Mấy phần liên quan tới ổn định mái dốc và tới móng thì phải hỏi người có chuyên môn xây dựng và hỏi chính quyền địa phương về vùng có cảnh báo. Đây không phải việc quyết bằng mắt.
Đọc thế đất đồi núi cho đúng vai
Khi phần an toàn đã rõ thì mấy khái niệm cũ dùng được, và dùng được khá tốt.
Chỗ lõm vào trong sườn thường kín gió hơn chỗ nhô ra. Điều này đo được bằng cảm giác đứng tại chỗ vào ngày gió.
Chỗ giữa sườn thường dễ chịu hơn đỉnh và hơn đáy thung: đỉnh thì lộng gió, đáy thì đọng khí lạnh và đọng sương, sáng lâu tan.
Hướng sườn quyết định nắng: sườn đón nắng sớm thì khô ráo hơn, sườn khuất nắng thì ẩm và rêu mốc nhiều.
Ba điều này vừa khớp với mô tả trong sách vừa kiểm được bằng một buổi đứng tại chỗ — đó là loại hiểu biết đáng tin nhất.
Vùng ven sông: nước là thứ đổi theo mùa
Ở đây có một điều phải nói trước mọi chuyện khác: dòng nước mình nhìn thấy hôm nay không phải dòng nước quanh năm.
Mùa cạn và mùa lũ khác nhau rất xa, và mép nước mùa cạn không nói gì về mức nước mùa lũ.
Nên việc đầu tiên không phải đọc thế nước mà là hỏi: mức nước cao nhất từng tới đâu, và lần gần nhất là năm nào. Hỏi người ở lâu, và tìm dấu vết trên tường rào, trên gốc cây, trên cột mốc.
Chuyện bờ lở bồi cũng vậy. Bờ sông không cố định: có đoạn đang được bồi thêm, có đoạn đang bị ăn vào. Hỏi địa phương và hỏi nhà ở gần — họ biết rõ vì đó là chuyện của chính mảnh đất họ.
Mấy khái niệm cũ khi gặp sông thật
Sách nói nước chảy vòng ôm lấy đất thì tốt hơn nước chảy xói vào. Chỗ này có phần trùng với quan sát thực tế: bờ phía lòng cong ôm vào thường là bờ được bồi, bờ phía ngoài khúc cong thường là bờ bị xói.
Đó là lý do mô tả cũ và quan sát địa lý gặp nhau ở đây — không phải vì trùng hợp, mà vì người xưa quan sát đúng thứ đang xảy ra.
Nhưng đừng dừng ở đó. Bờ được bồi không có nghĩa là an toàn với lũ, và chống lũ với chống xói là hai chuyện khác nhau. Nhà có thể ở phía bồi mà vẫn ngập hằng năm.
Còn phần "nước tụ" trong sách thì ở thực địa nên đọc thành: chỗ nước đọng lâu sau mưa. Đọng lâu thì ẩm, muỗi, và nền yếu — nên đó là chỗ cần thoát nước chứ không phải chỗ đáng mừng.
Đi xem đất ở hai vùng này: làm gì
Một buổi, theo thứ tự:
- Đi bộ quanh mảnh đất, nhìn dấu nước và dấu đất trôi.
- Nhìn lên và nhìn xuống — với đất đồi thì xem phía trên có gì, phía dưới nước chảy đi đâu.
- Hỏi ba nhà lân cận về mưa lớn và về mức nước, hỏi cả năm gần nhất.
- Quay lại sau một trận mưa nếu có thể. Đây là buổi cho nhiều thông tin nhất trong cả quá trình.
- Hỏi chính quyền địa phương về quy hoạch, về vùng cảnh báo và về hành lang bảo vệ bờ sông.
Năm việc này làm xong thì phần đọc thế đất theo sách trở nên có ích, vì nó đứng trên một nền thông tin thật.
Đọc bản đồ độ cao trước khi tới nơi
Với hai loại địa hình này, một buổi ngồi trước màn hình tiết kiệm được nhiều chuyến đi.
Bản đồ có lớp địa hình cho biết mảnh đất nằm ở cốt nào so với xung quanh, và dốc về phía nào. Đường đồng mức xít nhau nghĩa là dốc gắt, thưa ra là thoải.
Ảnh vệ tinh chụp ở nhiều thời điểm khác nhau còn cho thấy một thứ mà đi thực địa một buổi không thấy: bờ sông đã dịch chuyển thế nào qua các năm, và chỗ nào từng ngập.
Nhưng đừng dừng ở màn hình. Bản đồ không cho biết nền đất bên dưới, không cho biết đất đã được san gạt hay chưa, và độ cao trên bản đồ có sai số. Nó dùng để chọn chỗ đáng đi xem và để biết nên hỏi gì khi tới nơi.
Nhà đã xây rồi thì làm được gì
Phần lớn người đọc không đang chọn đất mà đang ở sẵn trong một căn nhà. Mấy việc dưới đây làm được mà không đụng tới kết cấu:
Dẫn nước đi. Rãnh thoát quanh nhà, hướng dốc sân ra ngoài, và thông cống trước mùa mưa. Đây là việc rẻ nhất mà đổi nhiều nhất ở cả hai vùng.
Giữ mặt đất có cây phủ ở phần dốc — đất trống là đất trôi. Loại cây gì thì hỏi người trồng ở địa phương, vì mỗi vùng một khác.
Kiểm định kỳ mấy chỗ hay lộ trước: chân tường phía dốc, mép sân, quanh chân cột và cổng. Vết nứt mới hoặc vết lún là dấu hiệu cần hỏi người có nghề, không phải dấu hiệu để tự vá.
Còn nhà nằm trong vùng có cảnh báo thì phần chuẩn bị theo hướng dẫn của chính quyền địa phương — đó là nguồn đúng, và nó cập nhật theo tình hình từng năm.
Ba điều gọn lại
Một. Vùng đồi thì "dựa núi" không nói lên gì — cái đáng nhìn là độ dốc phía trên, dấu dòng chảy, và nền đất sau san gạt.
Hai. Ven sông thì dòng nước hôm nay không phải dòng nước quanh năm. Hỏi mức cao nhất từng tới đâu trước khi đọc bất cứ thế nước nào.
Ba. Bờ lòng cong ôm vào thường là bờ bồi — mô tả cũ và quan sát địa lý gặp nhau ở đây. Nhưng bồi không có nghĩa là không ngập; chống lũ và chống xói là hai chuyện.