Mấy nếp nghĩ khiến ta tự lừa mình khi tự kiểm chứng

Tự kiểm chứng nghe rất đơn giản: làm một việc, xem kết quả, rồi kết luận. Chỗ khó không nằm ở phép đo mà nằm ở chính người đo — đầu óc con người có mấy nếp nghĩ khiến ta thấy cái mình muốn thấy.

Biết tên mấy nếp ấy thì tự bắt được mình, và đó là phần quan trọng nhất của việc tự kiểm.

Nếp thứ nhất: chỉ nhìn cái xác nhận điều mình đã tin

• Khi đã tin một điều, ta chú ý tới bằng chứng hợp với nó và lướt qua bằng chứng ngược lại.
• Không phải cố ý — nó xảy ra trước cả khi mình kịp nghĩ.
• Cách chặn: viết trước điều gì sẽ khiến mình phải kết luận ngược lại.
• Nếu không nghĩ ra điều gì có thể phản bác thì phép thử của mình không kiểm được gì cả.
• Đây là câu hỏi đáng dùng cho mọi lời khuyên mình nghe được.

Nếp thứ hai: nhớ có chọn lọc

1. Lần đúng thì nhớ rõ, lần trượt thì quên hoặc nhớ mờ.
2. Chuyện trùng hợp đặc biệt được kể lại nhiều lần, nên trong trí nhớ nó thành phổ biến.
3. Cách chặn: ghi lại mọi lần, kể cả lần không có gì xảy ra.
4. Ghi trước khi biết kết quả — ghi sau thì trí nhớ đã sửa lại rồi.
5. Trang này có bài riêng về tự ghi chép để kiểm chứng, đọc kèm.

Nếp thứ ba: biết rồi thấy hiển nhiên

• Sau khi biết kết quả, ta thấy mình "đã biết trước" — dù thật ra không.
• Vì thế lời giải thích sau sự việc luôn nghe rất thuyết phục.
• Cách chặn: viết dự đoán ra giấy trước, có ngày.
• Đọc lại tờ giấy đó sau khi có kết quả, thay vì tin vào cảm giác.
• Nhiều người ngạc nhiên khi thấy mình đã dự đoán khác — đó là bài học quý nhất.

Nếp thứ tư: quy cho nguyên nhân gần nhất

1. Việc gì xảy ra sau một thay đổi thì ta gán cho thay đổi đó.
2. Trong đời sống có hàng chục thứ đổi cùng lúc: thời tiết, sức khoẻ, công việc, mùa vụ.
3. Cách chặn: liệt kê ít nhất ba nguyên nhân khác trước khi chốt một.
4. Hỏi "nếu tôi không làm gì thì sao" — nhiều thứ tự nó cũng đổi.
5. Càng mong một thứ có tác dụng thì càng dễ gán cho nó.

Nếp thứ năm: đã trả tiền thì khó nói là không hiệu quả

• Bỏ nhiều tiền và công sức rồi thì rất khó thừa nhận không thấy gì.
• Điều này càng mạnh khi có người khác biết mình đã chi.
• Cách chặn: tự hỏi "nếu món này được tặng miễn phí, tôi có đánh giá như vậy không".
• Tiền đã chi thì đã chi — nó không nên ảnh hưởng tới việc đánh giá hôm nay.
• Đây cũng là lý do nên thử ở mức tiền nhỏ trước.

Nếp thứ sáu: tự mình làm cho nó thành thật

1. Tin rằng sẽ tốt hơn thì người ta hành động khác đi — chăm chút hơn, chủ động hơn.
2. Kết quả tốt lên thật, nhưng vì hành động chứ không vì vật.
3. Đây không phải điều xấu — nó có ích, chỉ là nên biết cơ chế.
4. Cách nhận ra: ghi lại mình đã làm gì khác đi trong thời gian đó.
5. Trang này có bài riêng về vì sao một việc thấy có tác dụng chưa chắc vì lý do ta nghĩ.

Nếp thứ bảy: nghe người nói chắc thì tin hơn

• Giọng chắc nịch nghe đáng tin hơn giọng dè dặt, kể cả khi nội dung yếu hơn.
• Người nắm nghề thường nói nhiều chữ "tuỳ", và vì thế nghe kém hấp dẫn.
• Cách chặn: hỏi "vì sao" và xem câu trả lời có nội dung không, thay vì nghe ngữ điệu.
• Người nói rõ chỗ mình chưa chắc thường đáng nghe hơn người khẳng định đều tay.
• Trang này có bài riêng về đọc giọng văn trong sách — cùng một hiện tượng.

Nếp thứ tám: số đông thì chắc là đúng

1. Nhiều người cùng nói một điều không làm điều đó thành đúng — nó chỉ làm điều đó phổ biến.
2. Nội dung trên mạng lặp lại nhau vì chép lại, không phải vì mỗi nơi tự kiểm.
3. Cách chặn: hỏi nguồn đầu tiên ở đâu, và có ai thật sự kiểm chưa.
4. Mười trang cùng chép một nguồn vẫn chỉ là một nguồn.
5. Người trong nghề bất đồng với nhau là chuyện bình thường và đáng biết.

Bốn câu hỏi trước khi kết luận

• "Tôi đã ghi dự đoán trước chưa?"
• "Tôi có ghi cả những lần không có gì xảy ra không?"
• "Còn nguyên nhân nào khác trong thời gian đó?"
• "Nếu kết quả ngược lại thì tôi sẽ giải thích thế nào?"
• Trả lời được bốn câu thì kết luận của mình đáng tin hơn hẳn — với chính mình trước tiên.

Một bài tập nhỏ để tự thấy

1. Viết ra ba dự đoán về tháng tới, mỗi cái một dòng, có ngày.
2. Gấp tờ giấy lại và cất đi, đừng đọc lại trong tháng.
3. Cuối tháng mở ra và đối chiếu.
4. Ghi lại cảm giác lúc đọc: có thấy mình nhớ khác không.
5. Làm ba tháng liền thì hiểu mấy nếp nghĩ ở trên rõ hơn mọi bài viết.

Khi người khác kể chuyện của họ

• Chuyện của người khác cũng đi qua đúng mấy nếp này trước khi tới tai mình.
• Nghe và tôn trọng — đó là trải nghiệm thật của họ.
• Nhưng đừng lấy một câu chuyện làm căn cứ cho quyết định tốn tiền của mình.
• Hỏi thêm chi tiết: lúc đó còn gì khác đang xảy ra.
• Đừng tranh luận để chứng minh họ sai — việc đó không dẫn tới đâu và làm mất bạn.

Điều này không có nghĩa là phủ nhận mọi thứ

1. Nhận ra nếp nghĩ của mình không phải là kết luận rằng mọi thứ đều sai.
2. Nó chỉ nói: tôi chưa đủ căn cứ, và đó là một trạng thái trung thực.
3. Phần quan sát được thì vẫn quan sát được: nắng, gió, ẩm, lối đi.
4. Phần thuộc niềm tin thì cứ để nguyên là niềm tin, đừng ép nó thành kết luận có bằng chứng.
5. Người tỉnh táo vẫn giữ được nếp nhà — hai chuyện không loại trừ nhau.

Khi chính mình đi tư vấn cho người khác

• Mấy nếp nghĩ này áp cả cho người tư vấn, không chỉ cho người nghe.
• Nhớ những ca mình đoán trúng và quên những ca không thấy gì — rất dễ xảy ra.
• Ghi lại từng ca, kể cả ca không ai báo lại kết quả.
• Nói rõ chỗ mình chưa chắc với người hỏi, đó là phần khó nhất và cũng là phần đáng quý nhất.
• Nhận tiền của người khác là nhận trách nhiệm — trang này có bài riêng về điều đó.

Ba việc không bàn cãi

• Chuyện sức khoẻ thì đi khám.
• Hỏng hóc về điện, gas, nứt, dột — sửa ngay.
• Hạn giấy tờ, hợp đồng thì theo hạn.

Ba dòng trên lặp ở nhiều bài trong mục này, và lặp là cố ý.